امروز  

مقاله علمی ارائه شده در کنفرانس علمی "تروریزم و افراط گرایی بزرگترین چالش جهان اسلام و افغانستان"

تفاوت شیوۀ تقنین و تعیین زعامت در نظام اسلام و نظامهای دموکراسی (فضل الرحمن فقیهی استاد دانشگاه)

1394/9/16

مقدمه

مقولۀ دموکراسی یکی از مقوله‌هایی است که در محافل جهان امروز طرح و اطلاق گسترده دارد .از مسایلی که در جهان امروز و به خصوص در میان مسلمانان بر سر آن بحثهای متضاد صورت می‌گیرد، قضاوت در بارۀ این مقوله و اصطلاح است. گروهی به آن تقدس قایل اند و گویی آن را مؤمن‌به عقیده و تفکر خود بر می‌شمارند و بهشت نقد این جهانی خود به حساب می آورند. اما تعدادی آن را به طور مطلق، مساوی با کفر می‌شمارند و قایل بودن به دموکراسی را ارتداد فکری و قرار داشتن در زیر سایۀ آن را موجب اباحت دم به حساب می آورند. بررسی مقولۀ دموکراسی و مقایسۀ آن با اصول اسلام بحثی مفصل می طلبد؛ اما در این مقالۀ کوتاه فقط به بررسی تفاوت دو محور عمده، یعنی روش تقنین و روش تعیین زعامت سیاسی پرداخته شده است؛ چه این دو امر مهم، بر سراپای هر حاکمیتی تأثیرگذار اند و خط مشی حرکت آن را ترسیم و اجرا می نمایند.

مفهوم اجمالی دموکراسی و حاکمیت اسلام

دموکراسی در اصل  کلمۀ یونانی است که معنای حاکمیت مردم را افاده می نماید. این مقوله از دو كلمة یونانی دیمو (Demos) که معنای مردم را افاده می کند و (Cracy) که معنای سلطه را می‌رساند ساخته شده است. (قطب؛ ص23). در نظام دموکراسی افراد و آحاد جامعه حق دارند در زمینۀ تشریع قانون و تنفیذ آن در تمام بخشهای حیات شان مستقل و غیروابسته به چیزی از پیش تعیین شده باشند.

اما اسلام به نظامی مشتمل بر یک سلسله اصول و قواعد جامع و کامل آسمانیی گفته می شود که از جانب پروردگار جهان برای تنظیم حیات بشر آمده تا وی را از همه انحرافات عقیدتی و عملی محفوظ بدارد، در همه ابعاد زندگی وی عملی شود و برای تمام نیازهای بشریت پاسخ دهد. با توجه به این تعریف اجمالی و کلیی که از هردو مقوله ارائه شد، فرقهایی کلی میان مقوله دموکراسی و اسلام متبارز می‌شود که دو حوزۀ تقنین و تعیین زعامت برازنده ترین آنها می‌باشند.

1. تفاوت در حوزۀ تقنین

یکی از تفاوتهای بارز دموکراسی با نظام اسلام، تفاوت در تقنین و تشریع احکام نظام است. در نظام دموکراسی غربی در تشریع قوانین مطلق العنانی صرف وجود دارد. این بدان معناست که قوه قانونگذار مطلق العنانی محض است و هرچه را اکثریت بخواهد آن را به عنوان قانون و مصدر تشریع باز می‌شناسد. اما در تقنین نظام اسلامی هیچ گاهی قانونگذار مطلق العنان بوده نمی تواند و مصدر تشریع یا باید متن نصوص باشد یا با آن مخالفت نداشته باشد.

«...إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ...» (یوسف: 40) بیانگر همین امر است و به عنوان یک اصل شناخته شده است. در اسلام هیچ امر و قانونی خلاف قرآن و سنت نمی تواند حاکم باشد و به عنوان قانون شناخته شود:

«فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا». (نساء: 65).

به همین گونه در دموکراسی غربی تقنین بر اساس علمانیت و لادینی اجرا می شود؛ یعنی که دین در حوزۀ سلطه و حاکمیت و در امور اقتصاد و اجتماع مداخله یی ندارد و صرف حوزۀ عبادات را رهبری می‌کند؛ چیزی که از انحراف مسیحیان پدید آمده است. بنابراین با پیاده شدن دموکراسی علمانی غربی در جامعه انسانی، سلطه ربانی و تشریع الهی رخت برمی بندد؛ در حقیقت کار خالق به مخلوق سپرده شده و این انسان است که اختیار امر و نهی به وی داده شده و بر کرسی خدایی تکیه زده است:

«اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَاباً مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ» [التوبة:31].

با چنین واقعیت و باوری شکی نیست که دموکراسی غربی شرک در الوهیت و ربوبیت دانسته می‌شود چه در این نظام، حق تشریع از الله گرفته شده و به غیر او سپرده شده است:

«أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ». [الشورى:21].

در چنین نظامی این مردم اند که هرچه را بخواهند حرام می‌دانند و باطل می شمارند و نیز هرچه را بخواهند حلال می‌شمارند و نیکو می پندارند. بدین طریق انسان است که نظام تفصیلی حیات خود را در تمام شؤون می‌سازد و مصدر تشریع و تنفیذ احکام حیات خود است. از این رو در جامعه یی که دموکراسی به مفهوم غربی آن نهادینه شود جایگاهی برای دین و شریعت الهی باقی نمی ماند.

اما در نظام اسلام هرچند شرکت مردم در ادارۀ حاکمیت و تقنین امری محسوس است و آنان اند که ممثلان تنفیذ امور را انتخاب نمایند. زعیم سیاسی خلیفه نامیده می شود که در اجرای حکم الهی جانشین پیامبران الهی است:

«كَانَتْ بَنُو إِسْرَائِيلَ تَسُوسُهُمُ الأَنْبِيَاءُ، كُلَّمَا هَلَكَ نَبِيٌّ خَلَفَهُ نَبِيٌّ، وَإِنَّهُ لاَ نَبِيَّ بَعْدِي، وَسَيَكُونُ خُلَفَاءُ فَيَكْثُرُونَ» قَالُوا: فَمَا تَأْمُرُنَا؟ قَالَ: «فُوا بِبَيْعَةِ الأَوَّلِ فَالأَوَّلِ، أَعْطُوهُمْ حَقَّهُمْ، فَإِنَّ اللَّهَ سَائِلُهُمْ عَمَّا اسْتَرْعَاهُمْ». (مسلم: 1842؛ بخاری: 3455)

 اما هیچ گاهی مردم در تحلیل و تحریم نقشی ندارند و در تقنین مطلق العنان نیستند. بلکه حاکم و رعایا همه اقرار دارند که تشریع و حکم از جانب الله است و یگانه مرجع حکم شریعت الهی است که از جانب الله است و برای رضای او صورت میگیرد.

« قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ لَا شَرِيكَ لَهُ وَبِذَلِكَ أُمِرْتُ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ (مائده: 162- 163).

 روی این اساس هیچ کس یا گروهی حق ندارد که برخلاف شریعت الهی حکم نماید و تمام امور متنازع فیه به شریعت الهی رجعت داده می شود:

«فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ». [النساء:59]

« وَمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِنْ شَيْءٍ فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ». (الشوری: 10)

 

2- تفاوت در گزینش زعامت

یکی از موضوعات قابل بحث و از فرقهای نظام اسلام با دموکراسی پروسۀ گزینش زعامت سیاسی است. در نظام دموکراسی، هم در عملیۀ انتخاب و در ویژگیهای شخصیت زعیم سیاسی، یک مساوی یک است؛ یعنی هرکس هم بدون قید و شرط حق رأی دارد و هرکس نیز شایستۀ زعامت است. در این نظام، رأی شخص بی دانشِ بیابانیِ نادان و ناخوان، مانند رأی اهل تخصص و اجتهاد است و نظر فاسق و صالح یکی است. چنین علمکردی در بسا موارد نتیجۀ مطلوب را در بر نداشته است و در تعیین زعامت سیاسی و انتخاب نمایندگان مجلس تقنین نیز بسا اوقات، ثروتمندان بر فقرا و اکثریتها بر اقلیتها تغلب یافتند و یا قومگرایی و گروه گراییها شایستگیها را زیر پا ساخته و گروهی ناشایست را بر شانۀ مردم سوار ساخته است. از همین است که فقهای اسلام تعیین زعیم سیاسی از طریق انتخابات عمومی را نادرست دانسته اند و اگر در قسمت شرکت در چنین انتخاباتها فتوای جواز داده شده از باب «تحمل اخف الضررین» است.

اما در نظام سیاسی اسلام، یک مساوی به یک نیست؛ بدین معنا که اسلام با  درنظرداشت مصلحت عامه، برای شخصی که قوۀ تمییز و اختیار را ندارد، این حق را نمی دهد که سرنوشت عموم جامعه را به ابتذال بکشاند و دچار بحران سازد. بلکه در این امر تصمیم اهل اختیار را بر تصمیم عامه که قوۀ تمییز ندارند برتر دانسته است. در این نظام فاسق و صالح یکی نیستند؛ عالم و جاهل یکی نیستند؛ متخصص و بیابانی یکی نیستند:

«قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُمَاتُ وَالنُّورُ...» (الرعد: 16)

شاید فکر شود که اسلام نظام شورایی است و بدین طریق با دموکراسی غربی یکسان است. این نظریه نادرست مینماید؛ زیرا اسلام نظامی کاملا مستقل است و شورایی که در اسلام مطرح است وبدان تأکید شده با دموکراسی غربی کاملا فرق بارز دارد. در اسلام برخلاف دموکراسی غرب برای زعامت سیاسی شرایطی را وضع کرده که باید هم شخص نامزد زعامت و هم شخص انتخاب کننده آن مشخصه ها را داشته باشند تا از اهل اختیار باشند.

یا شاید فکر شود که اسلام در انتخاب زعامت، رأی عموم مردم را از ایشان گرفته و افراد خاصی سرنوشت عموم را تعیین می‌کنند و بدین طریق اتلاف حق صورت گرفته است. این نظریه نیز نادرست اند. بلکه باید در انتخاب زعیم و سایر تصمیم گیریها با اهل نظر مشوره صورت گیرد.

عمر رضی الله عنه که خود به گونۀ استخلاف به خلافت رسیده بود و نیز امر خلافت بعد از خویشتن را به شش نفر سپرده بود، استبداد رأی در تعیین خلافت و هرگونه تصمیم گیری بدون مشوره در این امر را نادرست و غیر معتبر می‌شمرد. از وی روایت شده که در هنگام خلافت خویش، هنگامی که افرادی در بارۀ زعامت بعد از وی صحبتهایی داشتند و به تصامیم انفرادی می‌اندیشیدند به خشم آمد و گفت: «...فَمَنْ بَايَعَ رَجُلاً عَلَى غَيْرِ مَشُورَةٍ مِنَ المُسْلِمِينَ، فَلاَ يُتَابَعُ هُوَ وَلاَ الَّذِي بَايَعَهُ، تَغِرَّةً أَنْ يُقْتَلاَ». (بخاری: ج8، ص168).

(... هرکه بدون مشوره با مسلمانان به شخصی بیعت می‌کند، نه از او و نه از کسی که به وی بیعت نموده پیروی بشود؛ تا عقوبتی باشد که هیچکدام امیر ساخته نشوند).

روایات مستند تاریخی در کتب سیره بیانگر آن اند که ابوبکر رضی الله عنه در بارۀ استخلاف با بزرگان صحابه از جمله عبدالرحمن بن عوف، عثمان بن عفان، سعید بن زید، أُسید بن حضیر و دیگر مهاجران و انصار مشوره نمود و مطلق العنان تصمیم نگرفت. (ابن شبة، 1399: ج2، ص667)

بدون شک خلفای راشدین همه امور را از طریق مشوره به پیش برده اند بلکه پیامبر صلی الله علیه وسلم چنین بوده اند. چه طور چنین نباشند در حالی که الله متعال به پیامبرش فرموده است:

{وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ} [آل عمران:159]

باز فرموده است: {وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ} [الشورى:38]

آری پیامبر صلی الله علیه وسلم همیشه با صحابه مشوره می نمودند. ابوهریره رضی الله عنه گوید: «لم يكن أحد أكثر مشاورة لأصحابه من رسول الله صلى الله عليه وسلم».

 

نتیجه گیری

از این مقاله کوتاه نتیجه گرفته میشود که اسلام به عنوان نظام کامل و جامع الهی بر بشریت، حق تقنین را مخصوص شریعت الهی دانست و برای کسی حق نداده قانونی را وضع نماید که با اصول و مبانی دین در تضاد باشد. بر مبنای چنین تفکری باید تمام قوانین نظام اسلام یا برگرفته شده از شریعت الهی باشد و یا لااقل با شریعت الهی در تصادم نباشد.

اسلام برخلاف دموکراسی غرب، در تعیین زعامت جامعۀ اسلامی راه انتخاب زعامت را برای اهل اختیار اختصاص داده و بزرگان دانش و تخصص باید شخصیتی را دارای اوصاف عالی که در فقه سیاسی اسلام مشروح بیان شده به عنوان رهبر انتخاب نمایند. رأی عامه مردم تبعات ناگواری را در پی داشته است؛ زیرا اینان تحت تأثیر علایق خاص مادی و گروهی و منطقه وی رفته رهبری جامعه را  به شخصی می سپارند که جامعه اسلامی را به پرتگاه سقوط مواجه سازد و آینده ناگواری به سراغ مردم بیاید.

 

مآخذ و منابع

- قرآن کریم.

- صحیح البخاری

- صحیح مسلم

- مذاهب فكرية معاصرة تألیف: محمد بن قطب بن إبراهيم

- دروس شيخ سلمان بن فهد بن عبد الله العودة،ف مصدر الكتاب : دروس صوتية قام بتفريغها موقع الشبكة الإسلامية.

- دروس للشيخ سفر الحوالي، تألیف : سفر بن عبد الرحمن الحوالي، مصدر الكتاب : دروس صوتية قام بتفريغها موقع الشبكة الإسلامية.

 

به اشتراک بگذاريد:

نظر دهی
ثبت نظر جدید
نام       ایمیل    
نظر 
کد امنیتی            
نظرات   :   0

ابتدای مطلب

 

امکانات
تعداد بازدید: 2070
دریافت
ارسال به ایمیل
صفحه قابل چاپ
معرفی به دوستان
آخرین اخبار

تظاهرات «جمعه خشم» فلسطینی‌ها ۴ شهید و ۳۰۰ زخمی بر جای ...

پوتین: روسیه آماده همکاری با افغانستان در زمینه امنیت ...

هنیه: هرگز بر سر قدس سازش نخواهیم کرد/قدس یکپارچه است ...

جیمز متیس: به گزینه نظامی علیه ایران فکر نمی‌کنیم

افشای نقش آمریکا و عربستان در تامین تسلیحات ...

ظاهرات ضد آمریکایی مردم مالزی در حمایت از قدس

ادامه محکومیت اقدام ضد اسلامی ترامپ در افغانستان و ...

پیش‌نویس قطعنامه محکومیت پایتخت شناختن بیت‌المقدس ...

انتقاد ترکیه از «واکنش ضعیف» کشورهای اسلامی به پایتخت ...

رویترز:‌ رهبران کنگره آمریکا برنامه‌ای برای ...

تازه های پایگاه

 . عنوان بخش: معرفی نهضت اسلامی

اساسنامه نهضت اسلامی افغانستان ...

 . عنوان بخش: فعالیت های نهضت اسلامی

کنفرانس خبری: «ستون پنجم؛ و ...

 . عنوان بخش: معرفی نهضت اسلامی افغانستان

شوراي فرهنگي حاميان قدس شريف، ...

 . عنوان بخش: بیت المقدس

پخش اذان در کلیساها

 . عنوان بخش: تحولات جهان اسلام

گرفتاری و اعدام رهبران جماعت ...

 . عنوان بخش: امت مسلمه

اسلام در فرانسه ممنوع خواهد شد

 . عنوان بخش: استعمار فکری

تجدید و نوگرائی در دین

 . عنوان بخش: آرشیو اخبار و اطلاعیه ها

پوتین: روسیه آماده همکاری با ...

 . عنوان بخش: انتشارات

فصلنامه فکر؛ ترجمان فکر و اندیشه ...

 . عنوان بخش: گالری تصاویر

جمعه خشم علیه آمریکا 1396/9/17

 . عنوان بخش: بازتاب

کتابی حاوی اسامی 5000 نفر که توسط ...